Skip to content

Bạn đang làm việc này vì muốn, hay vì sợ điều gì xảy ra nếu bạn không làm? Câu hỏi đó thay đổi tất cả.

Bạn đang làm việc này vì muốn, hay vì sợ điều gì xảy ra nếu bạn không làm? Câu hỏi đó thay đổi tất cả.

Bài 42 / Mạch 2: Xây Nền Tảng


Hãy thử nhìn lại danh sách những việc bạn đã làm từ đầu ngày đến giờ.

Bạn thức dậy đúng sáu giờ sáng, vội vã kiểm tra tin nhắn công việc ngay khi vừa mở mắt. Bạn nhận lời tham gia một cuộc họp dự án dù lịch trình đã quá tải. Bạn mỉm cười đồng ý với đề nghị của một người đồng nghiệp dù trong lòng cảm thấy bất an. Bạn duy trì một guồng quay làm việc mười hai tiếng mỗi ngày, liên tục đẩy bản thân đến giới hạn của sự chịu đựng.

Nếu có ai đó tiến lại gần, vỗ nhẹ vào vai bạn và đặt một câu hỏi đơn giản: Bạn đang làm tất cả những việc này vì bạn thực sự khao khát và nhìn thấy ý nghĩa trong đó, hay vì bạn đang lo sợ điều gì đó tồi tệ sẽ xảy ra nếu bạn dừng lại?

Rất có thể, bạn sẽ mất vài giây ngập ngừng.

Bởi vì từ bên ngoài nhìn vào, hai trạng thái đó có vẻ hoàn toàn giống nhau. Một người làm việc chăm chỉ vì đam mê sáng tạo và một người làm việc kiệt sức vì sợ bị sa thải đều có thể tạo ra những sản phẩm đúng hạn. Một người chăm sóc đối phương vì tình yêu thương chân thành và một người chăm sóc vì sợ bị bỏ rơi đều có thể thực hiện những hành động chu đáo.

Nhưng từ bên trong — nơi trải nghiệm sống thực sự diễn ra — hai động cơ này thuộc về hai vũ trụ hoàn toàn khác biệt.

Một bên mang lại sự trọn vẹn, năng lượng sinh dạt và sự tự do. Bên còn lại dán nhãn sự nỗ lực bằng sự ngột ngạt, kiệt sức và nỗi lo âu thường trực.

Triết học nội sinh Endogenism khẳng định rằng: Gốc rễ của động cơ quyết định chất lượng của cuộc sống. Đặt ra câu hỏi này không phải để tự phán xét bản thân, mà là để thắp lên một ánh sáng tỉnh thức, giúp bạn nhận ra chiếc roi vô hình nào đang thực sự xua đuổi cuộc đời bạn mỗi ngày.


Chiếc Roi Vô Hình Của Tâm Trí

Trong tâm lý học hành vi, các nhà nghiên cứu phân chia động cơ con người thành hai hướng chính: động cơ tiếp cận và động cơ né tránh.

Động cơ tiếp cận hướng bạn về phía những giá trị tích cực: sự phát triển, niềm vui sáng tạo, sự kết nối và lòng tò mò. Bạn hành động vì bạn nhìn thấy vẻ đẹp và ý nghĩa của mục tiêu.

Động cơ né tránh, ngược lại, đẩy bạn chạy xa khỏi những hậu quả tiêu cực: sự thất bại, sự từ chối, sự nghèo khó, hay sự xấu hổ. Bạn hành động không phải vì yêu thích điểm đến, mà vì nỗi sợ hãi tột cùng đối với nơi bạn đang đứng.

Khi bạn vận hành cuộc đời mình chủ yếu bằng động cơ né tránh — tức là hành động vì sợ điều gì đó xảy ra — bạn đang sống dưới sự cai trị của một chiếc roi vô hình.

Chiếc roi đó thì thầm vào tai bạn mỗi sáng: Nếu mày không tăng ca hôm nay, sếp sẽ đánh giá mày kém cỏi. Nếu mày không mua được căn nhà này, bạn bè sẽ nhìn mày bằng ánh mắt coi thường. Nếu mày không thỏa hiệp trong mối quan hệ này, mày sẽ cô đơn cả đời. Nếu mày nghỉ ngơi lúc này, mày sẽ bị tụt lại phía sau trong cuộc đua.

Lối sống này biến bạn thành một kẻ đào tẩu vĩnh viễn. Bạn liên tục chạy, không phải vì bạn muốn đến một vùng đất mới tươi đẹp, mà vì bạn tưởng tượng ra một con thú dữ đang đuổi theo ngay sau lưng.

Và bởi vì con thú dữ đó được tạo ra bởi chính những nỗi sợ chưa chuyển hóa trong tâm trí bạn, nên dù bạn có chạy nhanh đến đâu, có đạt được bao nhiêu thành tựu đi chăng nữa, con thú đó vẫn luôn xuất hiện ở vạch đích tiếp theo.

Đây chính là cơ chế cốt lõi của giá trị có điều kiện: Bạn phải liên tục chứng minh, liên tục đề phòng, liên tục đáp ứng để không bị tước đoạt cảm giác an toàn mong mỏng của mình.


Sự Khác Biệt Giữa Phải Làm Và Chọn Làm

Triết gia hiện sinh Jean-Paul Sartre từng nhấn mạnh rằng con người luôn có quyền lựa chọn, ngay cả trong những hoàn cảnh khắc nghiệt nhất. Khi bạn nói Tôi phải làm việc này, bạn đang tự tước bỏ quyền làm chủ của mình và biến mình thành một nạn nhân của hoàn cảnh.

Hãy lắng nghe sự khác biệt giữa hai ngôn ngữ nội tâm.

Khi bạn nghĩ rằng mình phải làm báo cáo này tối nay nếu không sếp sẽ mắng, trạng thái tâm lý của bạn là căng thẳng, co thắt và kháng cự. Bạn cảm thấy mình bị ép buộc, và nguồn năng lượng của bạn bị tiêu hao đôi cho việc đối phó với sự bất an.

Nhưng khi bạn đổi thành việc nhận diện rằng mình chọn hoàn thành báo cáo này tối nay, bởi vì mình muốn giữ cam kết chuyên nghiệp và giữ cho ngày mai được thong thả, trạng thái tâm lý lập tức chuyển sang sự tự chủ và rõ ràng. Bạn đứng ở vị thế của một người quyết định, không phải một kẻ bị xua đuổi.

Từ góc nhìn của Chủ nghĩa Khắc kỷ, sự tự do thực sự của con người nằm ở khả năng làm chủ tâm thế hành động.

Nhà triết học Epictetus từng dạy rằng chúng ta không thể kiểm soát được những gì thế giới bên ngoài đòi hỏi ở mình, nhưng chúng ta hoàn toàn kiểm soát được lý do tại sao chúng ta đáp ứng những đòi hỏi đó.

Nếu bạn đi làm chỉ vì sợ mất việc, bạn là nô lệ của nỗi sợ hãi về tiền bạc. Nhưng nếu bạn đi làm vì bạn chọn rèn luyện tính kỷ luật, chọn cung cấp giá trị cho xã hội và chọn tự nuôi sống bản thân bằng lao động chân chính — thì ngay giữa công việc áp lực nhất, bạn vẫn là một người tự do.

Năng lượng của hành động xuất phát từ lựa chọn chủ động mang tính chất nuôi dưỡng và tái tạo. Năng lượng xuất phát từ nỗi sợ hãi ép buộc mang tính chất vắt kiệt và độc hại. Cùng một khối lượng công việc, nhưng tâm thế bên trong sẽ quyết định xem buổi chiều đó bạn trở về nhà với sự tự hào thanh thản hay với một cơ thể kiệt quệ và tâm hồn trầy xước.


Chiếc Xe Đẩy Và Động Cơ Đốt Trong

Hãy tưởng tượng cuộc đời bạn như một chiếc xe đang di chuyển trên con đường dài. Có hai cách để chiếc xe đó chuyển động.

Cách thứ nhất là chiếc xe bị đẩy từ phía sau bởi nỗi sợ. Hãy hình dung nỗi sợ như một nhóm người đang cầm roi hối hả đẩy chiếc xe của bạn từ phía sau. Chiếc xe nhích từng bước một trong tiếng gầm ghè và áp lực nặng nề. Người lái xe — chính là bạn — liên tục ngoái đầu lại phía sau với sự lo âu, chỉ sợ nếu mình nhấn phanh hay đi chậm lại một chút, chiếc xe sẽ bị đè bẹp bởi những kẻ đẩy xe dữ tợn. Bạn không hề có thời gian để thưởng thức cảnh đẹp hai bên đường, cũng không thể cảm nhận được vẻ đẹp của chuyến đi. Bạn chỉ có một mục tiêu duy nhất: chạy để không bị đè bẹp.

Cách thứ hai là chiếc xe tự vận hành bằng động cơ đốt trong từ bên trong. Đây là hình ảnh của hành động xuất phát từ giá trị nội sinh và mong muốn chân thật. Chiếc xe sở hữu một động cơ mạnh mẽ được dệt nên từ sự tò mò, tình yêu thương, lý tưởng sống và sự trọn vẹn sẵn có. Chiếc xe lướt đi êm ái trên con đường. Bạn tự tin cầm lái, chủ động nhấn ga khi muốn khám phá và chủ động đạp phanh khi cần dừng lại thưởng trà ngắm cảnh. Bạn di chuyển vì bạn yêu thích việc di chuyển, không phải vì bạn đang chạy trốn bất kỳ ai.

Hãy nhìn vào những lĩnh vực quan trọng trong đời sống của bạn hiện tại.

Trong sự nghiệp, bạn đang học thêm một kỹ năng mới vì sự tò mò hào hứng với tri thức, hay vì sợ nếu không học sẽ bị người khác thay thế?

Trong mối quan hệ, bạn đang nhắn tin cho người ấy vì tình cảm ấm áp chân thật muốn chia sẻ, hay vì sợ nếu không nhắn thường xuyên người đó sẽ lạnh nhạt với bạn?

Trong việc chăm sóc bản thân, bạn đang tập luyện vì yêu thương và muốn cơ thể mình khỏe mạnh, hay vì tự ti và sợ người khác chê bai vóc dáng của mình?

Khi bạn can đảm tháo bỏ nhóm người cầm roi nỗi sợ phía sau chiếc xe, cuộc đời bạn có thể sẽ chậm lại vài nhịp trong thời gian đầu. Nhưng đó là khoảng dừng cần thiết để bạn khởi động lại cỗ máy động cơ nội sinh vốn đã bị bỏ quên từ lâu.


Đặt Lại Câu Hỏi Để Mở Khóa Tự Do Nội Sinh

Làm thế nào để chuyển hóa từ lối sống bị điều khiển bởi nỗi sợ sang lối sống vận hành bằng tự do nội sinh? Đó là một quá trình tự vấn và chuyển hóa tâm thế mỗi ngày.

Trước hết, hãy chiếu sáng động cơ ẩn giấu của mình. Trước khi bắt đầu một dự án lớn, một cuộc trò chuyện quan trọng, hay một quyết định thay đổi lối sống, hãy dành một phút để nhìn sâu vào tâm trí. Hãy đặt câu hỏi: Điều gì thực sự đang thúc đẩy mình làm việc này?

Hãy chân thành với bản thân. Nếu nhận ra động cơ là nỗi sợ về sự phán xét, sự thiếu hụt hay sự thất bại, đừng vội tự trách. Việc nhận diện được nỗi sợ đã là một nửa của quá trình giải phóng.

Tiếp theo, hãy tách biệt nỗi sợ giả định và thực tại khách quan. Nỗi sợ thường phóng đại hậu quả lên gấp hàng trăm lần so với thực tế. Hãy tự hỏi tiếp: Nếu mình không làm việc này, hoặc làm không hoàn hảo, điều tệ nhất thực sự có thể xảy ra là gì?

Khi bạn đem những kịch bản đáng sợ ra dưới ánh sáng của lý trí, bạn sẽ thấy hầu hết chúng đều là những bóng ma do tâm trí thêu dệt nên. Ngay cả khi kịch bản tệ nhất xảy ra, bạn vẫn có đủ năng lực và giá trị nội sinh để đứng dậy và làm lại.

Bên cạnh đó, hãy định hình lại câu chuyện từ việc phải làm sang việc chọn làm. Nếu đó là một công việc thực sự cần thiết và phù hợp với giá trị của bạn, hãy chủ động lấy lại quyền làm chủ bằng ngôn ngữ nội tâm. Thay vì nghĩ rằng mình phải hoàn thành công việc này để không bị khiển trách, hãy chuyển thành việc nhận ra mình chọn hoàn thành công việc này vì mình trân trọng sự chuyên nghiệp và độc lập của bản thân. Sự thay đổi nhỏ này sẽ chuyển bạn từ thế bị động sang thế chủ động, giải phóng một lượng năng lượng sáng tạo to lớn.

Sau cùng, hãy can đảm nói không với những hành động thuần túy xuất phát từ nỗi sợ. Có những việc trong đời bạn chỉ đang làm hoàn toàn vì nỗi sợ, mà không đem lại bất kỳ giá trị thực sự nào cho sự phát triển của bạn — như việc tham gia những cuộc vui gượng ép, đáp ứng những yêu cầu vô lý của người khác, hay chạy theo những tiêu chuẩn tiêu dùng của đám đông.

Hãy luyện tập dũng khí nói không với những việc đó. Mỗi lần bạn từ chối một hành động xuất phát từ nỗi sợ, bạn đang khẳng định một niềm tin mạnh mẽ vào giá trị nội sinh của chính mình: mình không cần phải làm việc này để chứng minh sự tồn tại của mình.


Khởi Động Động Cơ Nội Sinh

Câu hỏi Bạn đang làm việc này vì muốn, hay vì sợ điều gì xảy ra nếu bạn không làm? không phải là một câu hỏi để trả lời một lần rồi quên.

Nó là một chiếc la bàn cầm tay, một câu thần chú tỉnh thức mà bạn có thể mang theo trong suốt hành trình sống. Mỗi khi thấy mình kiệt sức, ngột ngạt và hoang mang, hãy rút chiếc la bàn đó ra và tự vấn chính mình.

Bạn không sinh ra trên đời để trở thành một kẻ đào tẩu trốn chạy khỏi những nỗi sợ hãi vô hình. Bạn sinh ra để sống, để khám phá, để sáng tạo và để biểu hiện vẻ đẹp trọn vẹn sẵn có bên trong bạn.

Hãy hạ chiếc roi nỗi sợ xuống. Khởi động lại động cơ của sự tự do và lòng trắc ẩn. Và bắt đầu bước đi những bước tiếp theo — không phải vì bạn sợ hãi thế giới, mà vì bạn yêu thích con đường mà mình đang đi.


Trước Khi Bạn Đọc Bài Tiếp Theo

Hãy dành vài phút yên lặng để tự hỏi bản thân: Việc gì đang chiếm nhiều thời gian và năng lượng của bạn nhất hiện tại: bạn làm nó vì sự hào hứng chân thật hay vì nỗi sợ hậu quả?

Nếu tất cả nỗi sợ về sự phán xét và thất bại lập tức biến mất, bạn sẽ thay đổi điều gì trong cách làm việc và sống của mình hôm nay? Bạn có thể chuyển đổi ngôn ngữ nội tâm từ “Tôi phải làm” sang “Tôi chọn làm” trong công việc nào ngay trong ngày hôm nay?


Bài tiếp theo: Bài 43 — “Bạn không phải là cảm xúc của bạn — nhưng cảm xúc của bạn đang cố nói điều gì đó.”